بانوی پیشتاز توسعه جزیره کیست؟/ جوانان قشم چگونه از قاچاق رویگردان شدند/ زنگ هشدار گردشگری برای جزیره
نیاز به معرفی ندارد؛ بسیاری از خانوارهای ایرانی یا سفری به این جزیره کوچک خلیج فارس داشته اند و یا سودای سفر را در سر میپرورانند. بسیاری از گردشگران خارجی هم این جزیره را با جاذبههای بینظیری مانند ژئوپارکش (نخستین ژئو پارک ملی ایران)، پناهگاه بی نظیر پرندگان و جنگل دریایی حرا، ابنیه تاریخی و آیین و سنت های بومی منحصر به فردش میشناسند.
خبرگزاری کشاورزی ایران (ایانا) - ستاره حجتی:
نیاز به معرفی ندارد؛ بسیاری از خانوارهای ایرانی یا سفری به این جزیره کوچک خلیج فارس داشته اند و یا سودای سفر را در سر میپرورانند. بسیاری از گردشگران خارجی هم این جزیره را با جاذبههای بینظیری مانند ژئوپارکش (نخستین ژئو پارک ملی ایران)، پناهگاه بی نظیر پرندگان و جنگل دریایی حرا، ابنیه تاریخی و آیین و سنت های بومی منحصر به فردش میشناسند.
منطقه آزاد تجاری بودن، رویای خرید ارزان قیمت، استقرار چندین هتل و همچنین 21 اقامتگاه بوم گردی در روستاهای این منطقه، هم زمینه مساعد حضور گردشگران را فراهم کرده است. تا جایی که در هفته نخست نوروز 95 رقم 389 هزار و 951 گردشگر ورودی به این جزیره با میانگین نرخ ماندگاری 48 ساعت از سوی روابط عمومی سازمان مناطق آزاد قشم اعلام شد. نکته قابل توجه در این آمار، رشد 13 درصدی گردشگر پذیری در این زمان نسبت به مدت مشابه در سال گذشته بود. نکتهای که این سوال را پیش روی کارشناسان قرار میدهد که توان جزیره برای پذیرایی از گردشگران تا کجاست و آیا میتوان این رشد را بدون مهار، به سوی صعود هدایت کرد؟
بومیان حافظ محیط زیست و میراث گذشتگان
مرتضی شیخ زاده مدیر روابط عمومی منطقه آزاد قشم است. او در گفتوگو با ایانا، در خصوص توسعه گردشگری قشم که بوم گردی و گردشگری روستایی بخش بزرگی از آن را به خود اختصاص داده است میگوید: "پیش از شروع فعالیتهای جدید به ویژه از سال 94 به بعد، آموزش روستاییان در سطوح مختلف و از سوی نهادهای گوناگون ملی، دولتی و بین المللی در صدر برنامهها قرار گرفته است. توانمندسازی روستاها و ایجاد حساسیت در آنها نسبت به پایداری منابع شان که با پایداری اقتصادشان گره خورده است در یک دوره فشرده یک ساله انجام شد. البته پیش از آن نیز گروههای مختلف محیط زیستی بین المللی و محلی در این منطقه فعالیت میکردند. این آموزشها به شکلی گره خورد که بومیان خود را مسئول حفظ منابع شان میدانند. آنها نسبت به محیط پیرامون و حتی میراث تاریخی و آیینی شان بسیار حساس هستند و این دلبستگی تضمین کننده این موضوع است که خود به پاسداران آنها تبدیل شده اند."
شیخ زاده ادامه میدهد: "در مورد منطقه آزاد قشم مسائل دیگری هم مطرح بوده است. به عنوان مثال استقرار سازه های عمرانی زیادی داشتیم که بخشی از آنها به دلیل کارکرد منطقه آزاد تجاری و اقتصادی است. اما اداره محیط زیست سازمان منطقه آزاد قشم هم بر ایجاد توسعه متوازن تاکید داشته و این موضوع بدون مشارکت گسترده جامعه محلی امکان پذیر نبوده و نیست. آنچه که در قشم با مشارکت جامعه محلی اتفاق افتاد، حتی رئیس سازمان ژئوپارک های بین المللی را هم شگفت زده کرد. نخستین اقامتگاه بوم گردی ما را خانمی به نام زینت دریایی راه اندازی کرد. این اقامتگاه در نوروز 95، 840 نفر، اعم از گردشگران داخلی و خارجی را پذیرایی کرده است. این عدد، رقم بسیار قابل توجهی است."
براساس معرفی جزیره در وب سایت خبری منطقه آزاد قشم، در بخش گردشگری 22 رستوران، 3 مرکز تجاری بزرگ، 11 کمپ پارک، 39 دفتر خدمات مسافرتی، 23 پایگاه درمانی (مراکز درمانی و داروخانهها)، دو مرکز تفریحی بزرگ، از جمله مکانهایی است که به رشد گردشگری و توسعه مشاغل وابسته به آن کمک میکند. با این وجود بسیاری از این مراکز در روستاها مستقر نیستند و آمار دقیقی از درصد اشتغال بومیان در این مراکز وجود ندارد.
انتظار حمایت نداریم
زینت دارایی بانویی که از سوی روابط عمومی سازمان منطقه قشم به عنوان کهنه کارترین فرد جزیره در امر گردشگری روستایی و محیط زیست معرفی میشود هم در میان بسیاری از فعالان و کارشناسان این زمینهها نامی آشناست. شاید بسیاری هم او را به واسطه دو فیلم مستندی که از زندگی اش ساخته شده یا کتابی که با عنوان "خاطرات زینت" از سوی نشر چشمه به انتشار رسیده است بشناسند. به تبعیت از بومیان او را به نام خاله زینت صدا میکنم. خاله زینت، با این که چندسال هم در خارج از کشور به سر میبرده، اما هنوز با لهجه زیبای جنوبی حرف میزند.
او میگوید: "کار در جزیره بیش از 30 سال است که آغاز شده اما شاید به نتیجه رسیدنش کمی دیر بود. پیش از تاسیس این اقامتگاهها، ما در قالب یک تشکل مردمی برای حفظ محیط زیستمان تلاش میکردیم. بسیاری به من میگویند این تشکل را چرا ثبت نکرده اید؟ اما من میگویم که همه ما را میشناسند و به دنبال حمایت از جایی نیستیم که نیاز به ثبت آن داشته باشیم."
رؤیای ثروت دریاآورده
خاله زینت میگوید: "برای ایجاد اشتغال در حوزه گردشگری روستایی و بومگردی در قشم فقط نیاز به اقامتگاه نبود. بلکه چیزهای زیادی بود که باید درست میشد. ابتدا باید افکار مردم عوض میشد. جوان های ما با داشتن نعمت سلامتی، حاضر به کار کردن نبودند. مسئله قاچاق سوخت و کالا در قشم جوانها را به رویای یک شبه پول دار شدن گرفتار کرده بود. چشم آنها به قایقها و لنج های قاچاق بود تا از دریا بیایند یا آنها بتوانند با آنها همراه شوند و به قول خودشان پولی به جیب بزنند. به همین دلیل مردم در این منطقه هر روز فقیرتر میشدند."
بانوان پیشتاز توسعه جزیره
مالک با سابقه ترین اقامتگاه روستای سلح قشم ادامه میدهد: "ما کار را با بانوان شروع کردیم. یکی آشپزی بلد بود و یکی میتوانست صنایع دستی درست کند. بعضیها هم میآمدند و میگفتند که حتی آشپزی هم بلد نیستند یا دیگر توانایی کار کردن ندارند. برای آنها که بسیار فقیر بودند با تجهیز کردن همان یک اتاقی که داشتند یک مرکز اقامت بسیار کوچک راه میانداختیم. ابتدای کار، این موضوع سخت بود. مردم اعتقادی به این موضوع نداشتند. این موضوع در سلح که پا گرفت کم کم در روستاهای دیگر هم گسترش پیدا کرد. حالا همان پسرهای جوان که چشم به دریا دوخته بودند میآمدند و میگفتند خاله برای زنها کار درست کرده ای برای ما هم درست کن. این طور شد که اهالی واقعا از صفر شروع کردند."
خاله زینت به واسطه سالها کار و تجربه و همکاری با نهادهای ملی و بین المللی توسعه یک موضوع را به خوبی درک کرده است و آن «خطر در کمین» است. او میگوید: "با ورود گسترده گردشگران نخستین مساله زباله های تولید شده بود. باید برای آن فکری میکردیم. در مرحله نخست استفاده از ظرف های یک بار مصرف را کنار گذاشتیم. برای این موضوع هم مقاومت زیادی وجود داشت. عدهای میگفتند توانایی شستن این همه ظرف ندارند. اما ساعتها و روزها با همه مالکان رستورانهای محلی و اقامتگاهها صحبت شد. در نهایت قرار بر این شد که ظرفهای یک بار مصرف کنار گذاشته شوند به جز لیوان. از آب معدنی استفاده نشود و دستگاههای تصویه آب را جایگزین کنیم. به هر گردشگر در بدو ورود به اقامت گاه دو لیوان شیشه ای داده میشود یکی برای آب و یکی برای چای. به جز شکستن که ممکن است اتفاق بیفتد، هر گردشگر باید لیوان خودش را تا آخر سفر نگه دارد. این طور میزان تولید زباله را تا حدود زیادی پایین آوردیم."
زنگ هشدار گردشگری انبوه
با وجود این که به نظر میرسد هم بومیان و هم سازمان منطقه آزاد قشم، ضرورت حفاظت از منابع را به دلیل حفظ پایداری سود و اشتغال شان به خوبی درک کرده اند، اما مخاطراتی هم وجود دارد که یا دیده نشده و یا کمتر دیده شده است. برخی از کارشناسان بر این باورند که با وجود همه راه کارهای خلاقانه ارایه شده از سوی بومیان، اما جزیره تاب رویارویی با این حجم ورودی گردشگری را ندارد و این جاست که زنگ هشدار گردشگری انبوه و توده ای و آسیب هایش، برای قشم به صدا در میآید.
مهدی شیرخانی فعال حوزه محیط زیست است. او که سالها در این زمینه و در جزیره فعال بوده است به ایانا میگوید: "نکته نخست این است که توان تاب آوری جزیره برای برنامههای پیش رو سنجیده نشده است. در بحث آموزش و توانمندسازی بومیان، آموزشها منسجم و براساس پایش رسمی صورت نگرفته است."
این راهنمای گردشگری ادامه میدهد: "در قشم منابع زیادی برای ژئو توریسم و اکوتوریسم وجود دارد. مشکل این جاست که این منابع به شکل گسترده در اختیار عموم قرار میگیرد بدون این که چشم انداز جامع و بلند مدتی داشته باشیم. بحث مدیریت پایدار در دو شکل بررسی میشود: مدیریت پایدار یا مدیر پایدار. معتقدم به تحول نگاه مدیریت منطقه نمیتوان امید بست چون هیچ ضمانتی ندارد و بسته به فرد مدیر یک موضوع، بی اهمیت یا دارای اهمیت میشود." وی در ادامه گفت: "طی دو سه سال اخیر، شاهد این هستیم که سرمایه گذاران زیادی در بخش گردشگری به قشم میآیند. اتفاقا جامعه محلی هم در این برنامهها شرکت و اعمال نظر میکنند. ظرفیت سازی های خوبی هم اتفاق میافتد. اما نکات مغفول مانده همچنان وجود دارد؛ به عنوان مثال حجم زباله تولید شده بر اثر صنعت توریسم در جزیره که همین جا هم دفن میشود. ساخت و سازهایی که در مناطق بندری و شهری و در حریم دریا اتفاق افتاده است."
چند گونی چک برگشتی
شیرخانی به عنوان یک فعال حوزه توسعه پایدار میگوید: "میدانیم که قشم یک بدهکار بزرگ است. طبق اعلام رسمی دولت طی دهه گذشته قشم چند گونی چک برگشتی داشته است. بنابراین درآمد زایی در این منطقه اصل قرار گرفته است نه توسعه پایدار( با وجود همه توجهاتی هم که میشود.) به عبارت دیگر قوانین منطقه آزاد این جا بسیار قوی تر از قوانین و ضوابط محیط زیست است. در قشم حدودا سه ماه مناسب برای گردشگری وجود دارد و در این سه ماه حجم بسیار بالای گردشگران به این منطقه میآیند. آیا طی نه ماه دیگر طبیعت میتواند این آسیبها را جبران کند؟ در یک روز هزارو 1500 نفر از منطقه حرا دیدن میکنند. آیا در این شرایط امنیت برای پرندگان حفظ میشود؟ یا به گونه هایی نظیر گیاه "چت" آسیبی وارد نمی شود. وقتی احساس امنیت پرندگان در این منطقه از بین برود، الگوی مهاجرت آنها هم عوض میشود. یعنی منبعی که قرار بود به جاذبه ای برای گردشگران تبدیل شود از بین می رود."
قشم خودش را ارزان میفروشد
او اضافه میکند: "قشم خودش را ارزان به گردشگران میفروشد و مسئولان این نرخ ارزان را با تعداد جبران میکنند. هرچند اگر قیمتها هم بالا برود بسیاری از گردشگران استقبال نمیکنند و یا از چادر زدن به ویژه کنار ساحل استفاده میکنند و آن وقت این جوامع هستند که تضعیف میشوند. راه کارهایی مانند مقابله نیروی انتظامی با چادرهای غیر مجاز هم تعریف شده است اما میدانیم که جوابگو نیست. چادر زدن خودش به آفتی برای گردشگری و محیط زیست تبدیل شده است."
شیرخانی میگوید: "از سوی دیگر توسعه مشاغل وابسته به گردشگری مانند صنایع دستی در قشم الزاما به نفع توسعه پایدار نبوده است. روغن جگر بچه کوسه را نمیتوان در حوزه صنایع دستی و محصولات دست ساخت بشر قرار داد. یا همین طور زیورآلات و چیزهایی که با صدفها تولید میشوند. صدفهای رنگی در سواحل قشم و هرمز شرایط بحرانی پیدا کرد که البته طی یکی دوسال اخیر با واردات صدف کمی بهتر شد. از سوی دیگر اگر سایر زمینههای صنایع دستی هم رشد کند بازار فروشی وجود ندارد مگر اکازیونهای فرودگاه و مراکز ویژه تجاری."
توریست جایگزین چاره کار است
رحمان فرمانی کارشناس ارشد برنامه ریزی گردشگری است. او با اشاره به "مایس توریسم" یا گردشگری انبوه میگوید: "این اتفاق در بسیاری از کشورهای فقیر دنیا تجربه شد. یعنی با نگاهی مقطعی و کوتاه مدت، فقط به بازدهی گردشگری اقتصادی روی آوردند. در این موارد راه حلی به نام توریست جایگزین وجود دارد. یعنی به جای این که شما 1000 گردشگر را وارد منطقه کنید تا شبی 100 دلار هزینه کنند و به جای آن انبوهی از زباله باقی بگذارند، محیط زیست شما را از بین ببرند، ترافیک ایجاد کنند و مسائل جانبی دیگر به وجود بیاورند، 100 توریست را به شکلی انتخاب میکنید که هر کدام 1000 دلار هزینه کنند."
او که پیش تر برکرسی معاونت این حوزه در اداره کل سمنان نشسته بود و اکنون نیز تصدی این زمینه را در گلستان به عهده دارد ادامه میدهد: "باید مجموعه منابع و امکانها در قشم سنجیده شود. این که ورود چه جامعه ای به عنوان گردشگر به جای کمیت میتواند کیفیت را افزایش دهد. به این روش، استفاده از گردشگر جایگزین یا گردشگر خاص و ماجرا جو میگویند. یعنی گردشگری که به طور هدفمند موضوع خاصی را دنبال و برای آن هزینه میکند. وجود امکانهایی مانند ژئو پارک ملی قشم یکی از این نمونه استعدادهاست که میتواند به جای بازدید عمومی گسترده در اختیار پژوهشگران، دانشگاهیان و دانشمندان قرار بگیرد."
او در پایان میگوید: "شما باید تعیین کنید که ارائه چه چیزی به گردشگر به نفع شماست نه این که تلاش کنید با زدن چوب حراج به منابع تان، گردشگران را راضی کنید. باید امکانهای ویژه منطقه ای مانند قشم سنجیده شود. آنچه قشم دارد، هیچ جای دیگری در دنیا ندارد. نگاه کمیت مدارانه از نظر تعداد گردشگران باید در بسیاری از مناطق کشور برداشته شود."
به نظر می رسد جزیره همچنان خرسند از حضور گردشگران در آبی خلیج فارس غنوده است. اما آیا روزی می رسد که زیر بار حضور همین گردشگران کمر خم کند؟/
دیدگاه تان را بنویسید