شهر فردا - فاطمه مهردادیان:
بررسیهای زمینشناختی مشخص کرده است، شهر تهران روی گسلهای متعدد اصلی و فرعی بنا شده و پیرامون آن را گسلهای مهمی مانند مشا و پارچین احاطه کرده که شواهد فعالیت این گسلها، بر پایه مطالعات زمینشناسی و ثبت دستگاهی زمینلرزه وجود دارد. اما به راستی چقدر نهضت ساختوسازها با توجه به خطر جنبش و جابهجایی گسلها و رخداد زمینلرزه صورت میگیرد؟ مطالعات مربوط به ثبت دستگاهی زمینلرزهها بیانگر فعالبودن پهنه البرز مرکزی است، هرساله نیز زمینلرزههای متعددی با بزرگای کم تا متوسط در محدوده تهران ثبت میشود که به اعتقاد کارشناسان زلزله شناسی و راه وساختمان میتوان آنها را به گسلهای فعال محدوده که با زمینلرزههای مخرب درطول تاریخ همراه بودهاند، ارتباط داد .
نقشه پهنه گسلی تهران تدوین شده است
مطالعات GPS نیز بیانگر کوتاهشدگی و حرکت برشی در پهنه جنوبی البرز مرکزی است و محدوده تهران نیز در این پهنه زمین ساختی قرار میگیرد؛ نتیجه انباشت انرژی حاصل از این حرکات، رخداد زمینلرزه است. مدارک تاریخی هم مبین رخداد زمینلرزههای شدید در محدوده شهر باستانی شهرستان ری و نواحی شمالی آن (موقعیت فعلی شهر تهران) است. این بخش از البرز در گذشته دارای سابقه زمینلرزههای مخرب بوده و محدوده شهر تهران بعد از زمینلرزه مخرب سال ١١٧٧ میلادی که شهر باستانی ری را بهطور کامل نابود کرد، شکل گرفت.
دبیر کمیته زلزله شورای پژوهش های زلزله کشور در گفتگو با خبرنگار پایگاه خبری "شهر فردا " می گوید هر چند طی سال های گدشته ساخت وسازها چندان تبعیت از قواعد شهرسازی مدرن و ایمن نبود، اما در سال های اخیر اقدامات موثر اصلاح سازه های شهری صورت گرفته است که اجرا و نظارت برآئین نامه زمین لرزه موسوم به 2800 از مهمترین آنهاست.
منوچهر قریشی می افزاید: هر چند این آئین نامه 25 سال پیش تصویب و اجرایی شده است، اما هر 5 ساله مشمول تجدید نظر قرار می گیرد و آخرین اصلاحات در سال گذشته اعمال شد.
زمینلرزه محتمل شهر تهران، بقدری جدی است که پاسخ به این پرسش ها ضروری است:
١- مکان نسبتا دقیق گسلهای شهر تهران با توجه به ساختوسازهای وسیع صورت گرفته در کجاست؟
٢- درصورت وقوع زمینلرزه شهر تهران، در راستای کدام یک از گسلها، گسیختگی سطحی (Fault rupture) خواهیم داشت؟
٣- چشمههای لرزهای تهران با توجه به زمینلرزههای تاریخی ری و شمال تهران کدام هستند؟
٤- درصورت بروز زمینلرزه نوع حرکت و جابجایی گسلها (سازوکار) چگونه است؟
احمد صادقی، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در این زمینه می گوید: با وجود پیگیریهای فراوانی که از سال ١٣٨٨ به منظور اجرایی شدن نقشهها و ضوابط تهیه شده انجام شد، به علت تعدد نهادهای مسئول این فرآیند طولانی شد. به همین دلیل با توجه به ورود جدی شورای شهر تهران به موضوع در راستای اجرای مصوبات جلسه پنجاه و نهم کمیته عمران شورای اسلامی شهر تهران (مورخ ٢٠/٨/٩٤)، مقرر شد این سازمان با همکاری کمیته ملی زلزله و لغزش لایههای زمین سازمان مدیریت بحران کشور، نسبت به تشکیل کارگروهی در این زمینه اقدام کند.
این کارشناس خاطرنشان می کند: در حال حاضر عمده گسلهای داخل شهر تهران توسط بافت شهری پوشیده شده است که حفاری و بررسی مستقیم گسلها بهراحتی امکانپذیر نیست، بنابراین نظر به محدودیتهای استفاده از روشهای مختلف شناسایی و بررسی گسلها، یکی از بهترین روشهای مطالعاتی بازدید از گودبرداری ساختمانی و سایر پروژههای عمرانی در حال اجرا بود.
وی تاکید می کند: این روش از چند نظر دارای اهمیت و ارزش است؛ ابتدا اینکه وجود گودبرداریهای متعدد ساختمانی و حفاریهای مربوط به پروژههای عمرانی روی گسلها و در پهنههای گسلی در مقایسه با محدودیتهایی که حفر ترانشههای مطالعاتی در محیطهای شهری دارد و در عمل انجام آن در بیشتر موارد غیرممکن است.
صادقی می افزید: همچنین وجود برشهای متعدد از خاک و آبرفت به صورت مشاهده مستقیم خاک و گسلهای موجود در آن است که به لحاظ این نوع مطالعات دارای برتری نسبت به روشهای غیرمستقیم است. در پایان هم باید صرفهجویی در هزینهها و زمان را نیز به موارد قبلی اضافه کرد. با توجه به موارد بیان شده گودبرداریهای ساختمانی و پروژههای عمرانی فرصتی ارزشمند و کمهزینه برای انجام مطالعات مربوط به گسلها و همچنین افزایش آگاهی از وضع زمینشناسی شهر تهران هستند که در صورت عدم توجه و با تمام اطلاعاتی که درون خود دارند، به راحتی از دست میروند.
نقشه پهنههای گسلی شهر تهران در مقیاس شهری برای اعمال محدودیتهای خطر گسیختگی سطحی در این پهنهها از سوی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران و با همکاری اساتید مجرب و کارشناسان حرفهای تهیه شده و به تصویب مشترک کارگروه ملی مخاطرات زلزله، لغزش لایههای زمین، ابنیه، ساختمان و شهرسازی، سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور، پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، شورای اسلامی شهر تهران و کمیته دایمی استاندارد ٢٨٠٠ رسید.
همچنین مقرر شد که نقشههای مورد نظر به صورت رسمی از سوی ریاست کارگروه به شورای عالی شهرسازی و معماری کشور ارسال شود تا مطابق سند اصلی طرح جامع شهر تهران، این شورا نسبت به تصویب نقشه و تهیه، تدوین و اعمال ضوابط و محدودیتها در پهنههای گسلی طرح تفصیلی شهر تهران به شهرداری برای ساختوسازهای جدید اقدام کند.
با وجود قطعی بودن ساخت وسازها در گسل های پهن شده در کف تهران کارشناسان معتقدند اعلام دقیق مناطق گسلی مترتب واکنش های اجتماعی است که می تواند موج های اقتصادی آن در بازار رکود زده داخلی اثرگذار باشد.
دبیر کمیته زلزله شورای پژوهش های زلزله کشور ادامه می دهد: گسل های شمال و جنوب تهران دارای پلاک های زیادی هستند که تمرکز بر آنها می تواند جهت اقتصادی مناطق مذکور را با چالش روبرو کند، لذا کنترل ساخت و سازهای شهری به صورت چراغ خاموش و با افزایش نظارت صورت می گیرد.
قریش تاکید می کند در سال های اخیر استفاده از مهندسین ناظر سازه در ساخت وسازهای شهری در دستور کار شهرداری قرار گرفته و می توان گفت شرایط ساخت و سازهای 10 سال اخیر تهران نسبت به سال های گذشته بهبود یافته است.
قطع اتوماتیک گاز در صورت زلزله
به گفته کارشناسان در صورت بروز زلزله احتمالی، یکی از مسائلی که به شدت ابعاد فاجعه را تشدید می کند انفجارهای پی در پی و آتش سوزی های تهران است و به قولی علمک های تهران، بسان بمب های ساعتی عمل خواهند کرد.
دبیر کمیته زلزله شورای پژوهش های زلزله کشور خاطر نشان می کند:سامانه ای توسط شرکت ملی گاز طراحی شده است که بر اساس آن در صورت زلزله احتمالی با تعبیه شیرهای بصورت اتوماتیک جریان گاز قطع خواهد شد و این شیرها در سراسر تهران تعبیه شده است.
قریشی می گوید: هرچند مقداری از گاز باقی مانده در لوله های گاز لاجرم منفجر خواهد شد که خود نگرانی های زیادی به دنبال دارد.
کارشناس زلزله شناسی معتقد است: در سال های اخیر مقاوم سازی پل ها و تکه بندی آنها در دستور کار قرار گرفته است، لذا انتظار می رود در صورت زلزله احتمالی معابر و پل های چند منظوره از ایمنی نسبی برخوردار باشند.
در نهایت اما باید گفت به نظر می رسد تهران به هیچ وجه برای مقابله با زلزله های بزرگ آمادگی ندارد. از یک سو بافت فرسوده و عدم رعایت کامل موازین ساختمان سازی و از سوی دیگر مساله فرونشست ها و سست بودن زیر پای تهران نشان می دهد که پایتخت به جد در معرض یک تهدید جدی است و این تهدید صرفا برای چند میلیون انسانی که در این شهر زندگی می کنند وجود ندارد بلکه یک زلزله مهیب می تواند خطرات جدی سیاسی و امنیتی برای کل کشور در پی داشته باشد.
اما به زعم ما آنچه که باعث شده است تا مشکلات تهران به معضلات لاینحل تبدیل شود فقدان یک مدیریت جامع است. همین که در خیابان ولی عصر (عج) هر روز شاهد نوسازی معابری هستیم که فردای آن شرکت آب و فاضلاب یا گاز آن را تخریب می کند نشان می دهد که تهران یک مدیریت یکپارچه و واحد ندارد. به تبع در خصوص زلزله، آلودگی هوا و ... نیز داستان از همین قرار است و تا زمانی که مشکلات تهران یک مسئول مستقیم نداشته باشد کاری از پیش نمی رود.
دیدگاه تان را بنویسید