تهران کی منفجر میشود؟
حمیدرضا شاهمحمدی - مشاور قائم مقام وزیر جهاد کشاورزی
حدود ۱۵ میلیون نفر یعنی حدود یکپنجم جمعیت کشور در محدوه استان تهران و البرز زندگی میکنند. این در حالی است که ۲۳۰ سال پیش وقتی تهران پایتخت شد، تنها ۱۵ هزار نفر در آن ساکن بودند. هماینک از ۱۷ میلیون خودروی موجود کشور (در سال ۱۳۹۴)، حدود یکسوم در این محدوده تردد میکنند. معضل ترافیک و آلودگی تهران و کلان شهرهای کشور و معضل تأمین آب این شهرها موضوعی نیست که بر کسی پوشیده باشد. درگیری بر سر محل پارک اتومبیل بین شهروندان حتی بین همسایههایی که در یک مجتمع زندگی میکنند اتفاقی روزمره محسوب میشود. تا آنجا که صفحه حوادث روزنامهها یادآور وقایع تلخی چون کشته شدن همسایه بهدست همسایه بهدلایل درگیری بر سر پارکینگ هست. دیربازی است که دیدن آسمان آبی در این شهرها رویای ساکنان آن است.
در اینکه کوچه و پسکوچهها و خیابانهای کلانشهرها به یک پارکینگ اتومبیل بزرگ تبدیل شدهاند تردیدی نیست، بلکه آنچه مورد تردید و بحث است راهحلهای این معضل جدی این کلانشهرها است. حداقل در مورد تهران انتقال پایتخت راهحلی است که بارها مطرح و رد شده است. جلوگیری قهرآمیز مهاجرت روستاییان به شهرها تجربه شکستخورده دوره پهلوی است. انتقال برخی شرکتها و سازمانها از تهران به سایر شهرها تجربه شکستخورده دولت احمدینژاد است. توسعه خطوط مترو هرچند نقش کلیدی در این میان داشته و دارد، اما حرکت هر سه دقیقه یک قطار در ایستگاههای مترو هم نتوانسته از مشاجره و درگیری همهروزه بین مسافران در ساعات اوج ترافیک جلوگیری کند. متأسفانه همگان معترفند امکان سوار و پیاده شدن به واگنهای نجاتبخش مترو در ساعات اوج ترافیک بدون استفاده از روشهای خشونتبار عملاً میسر نیست.
طرح زوج و فرد کردن و افزایش محدوده طرح ترافیک همگی بسان مسکنهایی بودند که تنها بحران انفجار ترافیکی تهران و کلانشهرها را به تعویق انداختهاند. در کنار این همه شهرداری تهران هزاران میلیارد درآمد فروش پارکینگ را در محلهایی بهجز توسعه پارکینگ هزینه کرده و در تغییر کاربری و اشغال شدن سطح معابر بهعنوان پارکینگ متهم اصلی است.
ساخت پلها، زیرگذرها و بزرگراههای بیشتر همچنان که پیشتر در اروپا تجربه شده بود نتیجهای جز تقاضای بیشتر برای اتومبیل شخصی دربر نداشته است. از سوی دیگر اجرای پروژههای عمرانی بیشتر به معنی تولید بازار کار بیشتر و مهاجرت بیشتر ساکنان شهرهای کوچک و روستاها (از کارگر ساده گرفته تا مهندسان و مدیران) به کلانشهرها است. برای تأمین هزینههای سرسامآور این پروژههای بزرگ، فروش تراکم و تغییر کاربری زمینها و باغها به برجهای مسکونی و تجاری کافی نبوده، لذا کوههای شمال تهران هم فروخته شده و روزبهروز به وسعت عمودی و افقی تهران افزوده شد.
حالا پایتختی داریم با 5.12 میلیون نفر جمعیت که بهتنهایی جمعیتش بیشتر از مجموع چندین کشور عربی و اروپایی است. شهری که روی کمربند گسلهای زلزله ساخته شده که در حالت عادی با یک برف ساده قفل میشود، وای به حال روزی که یک زلزله چندریشتری امکان کمکرسانی به حادثهدیدگان و رسیدگی به زخمیها و دفن اجساد را در آن غیرممکن کند.
پس برای حل ریشهای معضلات تهران و کلانشهرها، آیا چارهای بهجز جلوگیری از گسترش آنها و مهاجرت بیشتر به این شهرها میتوان تصور کرد؟ نتیجه مطالعات انتقال پایتخت غیرعملی بودن آن بهدلیل نیاز به بودجه کلان اعلان شد. حال آنکه هزینه این کار میتوانست از محل فروش ساختمانهای دولتی در تهران بهراحتی تأمین شود. برای مثال یک مترمربع ساختمان اداری نوساز در منطقه دو تهران حدود ۱۱ میلیون تومان قیمت دارد همین ساختمان در یک شهر کوچک حدود دو میلیون تومان ارزش دارد. با فروش این ساختمانها و اجاره کردن آن برای مدت دو سال از خریدار (مدت زمان مورد نیاز برای احداث ساختمان در پایتخت جدید)، هزینه ساخت یک پایتخت جدید قابل تأمین است، آن هم پایتختی که با رعایت تمام اصول نوین شهرسازی ساخته میشود.
اگر نمیتوانیم برای کاهش تراکم جمعیتی در کلانشهرها چاره کنیم، حداقل میتوانیم از گسترش بیشتر آنها جلوگیری کرده یا سرعت رشدش را کاهش دهیم. برای رسیدن به این مقصود لازم نیست بودجهای صرف کنیم و کاری بکنیم، بلکه تنها کافیست از انجام برخی کارها خودداری کنیم.
برای مثال کافیست هیچ بودجهای برای توسعه ابنیه دولتی در تهران و کلانشهرها تصویب و هزینه نشود. همچنین برای توسعه مراکز عمومی و خدماتی غیردولتی و کارخانهها مجوزی صادر نشود و در صورت اضطرار عوارض زیادی برای صدور آن دریافت و صرف ارائه خدمات مشابه در مناطقی که مبدا مهاجرت هستند شود.
این یعنی هیچ دانشگاه یا دانشکده جدیدی در این شهرها مجوز احداث یا توسعه دریافت نکند. از انباشت و تمرکز مراکز بیمارستانی و درمانی، نظامی، آموزشی، ورزشی و... در کلانشهرها و حومه آنها پیشگیری شود. در عوض از احداث اینگونه مراکز همچنین امکانات گردشگری و رفاهی و تفریحی در شهرهایی که ظرفیت لازم را دارند حمایت شود. وجود این مراکز در تهران و شهرهای بزرگ هم برای استفادهکنندگان و هم برای کارکنان این مرکز جاذبه مهاجرتی ایجاد میکند.
چند نفر از دانشآموختگان دانشگاههای این کلانشهرها را سراغ دارید که پس از فراغت از تحصیل برای ادامه کار یا زندگی به شهرستان خود بازگردند؟ چه تعداد از اینها پس از فراغت تحصیل بهدلیل ازدواج یا فرصت کار یا ادامه تحصیل در همان محل تحصیل باقی میمانند؟ بسیاری از جوانان روستایی زندگی در تهران و کلانشهرها را در دوره سربازی تجربه کرده و در نهایت زمینه مهاجرتشان فراهم میشود.
انجام چنین اقداماتی در کاهش رشد کلانشهرها کشف جدیدی نیست. متأسفانه وجود و تداوم بسیاری از مشکلات ما نه بهدلیل ندانستن راهحلها، بلکه بهدلیل بیعملی به دانستهها است. برای نمونه در همین مورد، ۳۷ سال پیش دولت موقت به ریاست زنده یاد بازرگان چنین بخشنامهای ابلاغ کرد. طی این ۳۷ سال، راقم این سطور نه تنها از لغو این بخشنامه خبری دریافت نکرده، بلکه هر از چندگاه شنیدهها حاکی از تجدید چنین مقرراتی بوده است. اما آنچه عملاً اتفاق افتاده، رشد بیرویه این مراکز در کلانشهرها ازجمله تهران بوده است. هماکنون گشتی در خیابانهای تهران بزنید برجهای در حال ساخت فراوانی اعم از دولتی و غیردولتی را شاهد خواهید بود که هماینک هزاران کارگر برای احداث شان و فردا هزاران کارمند برای ارائه خدمات در آنها مشغول خواهند شد و جمع کثیری برای ارائه خدمات جانبی به این مردم به تهران مهاجرت خواهند نمود. تصور کنید که بر این شهر مملو از اتومبیل، سالانه ۴۰۰ هزار اتومبیل دیگر افزوده میشود و تخمین بزنید کی تهران و کلانشهرهای کشور دیگر نفس نخواهند کشید.
تا بیش از این دیر نشده جلوی رشد بیشتر کلانشهرها را بگیریم. بودجه ساخت بزرگراهها و خیابانهای دو طبقه را صرف ساخت مسیرهای ویژه امن مخصوص دوچرخهسواری، احداث پارکینگ و توسعه خطوط مترو کنید.
به قول سعدی علیهالرحمه:
ای که دستت میرسد کاری بکن/ پیش از آن کز تو نیاید هیچ کار
A-950214-02
دیدگاه تان را بنویسید