بانک اطلاعات ۱۸۰ گونه، مبنای نخستین الگوی ملی کشت گیاهان دارویی کشور/ نسخه واحدی برای همه استان‌ها وجود ندارد

ایانا با مریم مکی‌زاده تفتی، و مدیر گروه اکولوژی گیاهان دارویی مؤسسه حقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور و همچنین مسئول علمی و اجرایی تدوین برنامه تولید بهینه الگوی کشت گیاهان دارویی کشور سال ۱۴۰۵.  درباره جزئیات تدوین این برنامه، مبنای انتخاب گونه‌ها، اولویت‌های استانی، نقش آن در مدیریت منابع آب و الزامات اجرای الگوی کشت گیاهان دارویی به با خبرنگار ایانا به گفت‌و‌گو پرداخته که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید.

چرا تدوین یک الگوی کشت مستقل برای گیاهان دارویی ضروری شد؟

در سال‌های اخیر، توسعه کشت گیاهان دارویی در بسیاری از مناطق کشور عمدتاً بر اساس تقاضای مقطعی بازار یا تجربه‌های محلی انجام شده و کمتر بر پایه ظرفیت‌های اکولوژیک، محدودیت منابع آب، نیاز صنایع فرآوری و سیاست‌های توسعه‌ای کشور استوار بوده است. این موضوع در برخی مناطق به کاهش بهره‌وری، نوسان تولید، افزایش ریسک اقتصادی برای بهره‌برداران و حتی فشار بر منابع طبیعی منجر شده است.

از سوی دیگر، با توجه به جایگاه راهبردی گیاهان دارویی در توسعه کشاورزی دانش‌بنیان، افزایش ارزش افزوده، صادرات غیرنفتی و ایجاد اشتغال، ضرورت داشت یک برنامه ملی، علمی و داده‌محور برای هدایت تولید این محصولات تدوین شود. به همین دلیل، برای نخستین‌بار برنامه تولید بهینه الگوی کشت گیاهان دارویی به‌عنوان یک سند مستقل تهیه شد تا مسیر توسعه این بخش بر اساس توان اکولوژیک، بهره‌وری منابع و نیازهای زنجیره ارزش ترسیم شود.

چه داده‌ها و شاخص‌هایی برای تعیین گونه‌های مناسب و مناطق مستعد کشت مورد استفاده قرار گرفت؟

این برنامه بر پایه تلفیق مجموعه‌ای از داده‌های علمی، اقلیمی، منابع طبیعی و اطلاعات بخش کشاورزی تدوین شده است. در فرآیند تدوین، شاخص‌هایی مانند شرایط اقلیمی هر استان، منابع آب آبی و سبز، ویژگی‌های خاک، نیاز آبی گونه‌ها، سازگاری اکولوژیک، عملکرد، ظرفیت تولید، وضعیت بهره‌برداری، امکانات فرآوری، بازار، زنجیره ارزش، ملاحظات اقتصادی و ظرفیت‌های توسعه منطقه‌ای مورد بررسی قرار گرفت.

همچنین از اطلاعات و مطالعات تخصصی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، داده‌های بخش‌های تخصصی وزارت جهاد کشاورزی و ظرفیت‌های دبیرخانه تدوین و نظارت بر الگوی کشت ملی استفاده شد تا پیشنهادهای ارائه‌شده از پشتوانه علمی و اجرایی کافی برخوردار باشند.

این الگوی کشت چند گونه گیاه دارویی را پوشش می‌دهد و آیا برای همه استان‌ها الگوی اختصاصی ارائه شده است؟

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این برنامه، ارائه الگوی تولید و کشت گیاهان دارویی به تفکیک استان‌های کشور است. با جامعیت بانک داده اولیه شامل ۱۸۰ گونه، سند به گونه‌ای طراحی شده که طیف وسیعی از گونه‌های مهم و راهبردی کشور را در بر می‌گیرد و امکان تصمیم‌گیری دقیق برای تخصیص منابع در هر استان را فراهم می‌کند.

کدام گیاهان دارویی برای توسعه در اولویت قرار گرفته‌اند و کدام استان‌ها بیشترین ظرفیت را دارند؟

بر اساس تحلیل داده‌ها و منابع علمی، دو دسته‌بندی کلی از اولویت‌ها قابل شناسایی است.

دسته نخست، گونه‌های انحصاری و بومی با اولویت توسعه هستند که بر گونه‌هایی تأکید دارد که یا انحصاری ایران هستند یا سطح کشت کافی برای ایجاد صنایع تبدیلی و صادرات دارند. در این زمینه، گل محمدی و زعفران به‌عنوان نمونه‌های موفق، ظرفیت بالایی برای فرآوری و بسته‌بندی بازارپسند دارند.

دسته دوم، استان‌های دارای بیشترین ظرفیت است. تحلیل داده‌ها نشان می‌دهد استان‌هایی نظیر خراسان رضوی، فارس، کرمان، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، مازندران، گیلان و آذربایجان‌های شرقی و غربی از جمله مناطقی هستند که برای کشت گونه‌های مختلف گیاهان دارویی مزیت نسبی دارند.

به عنوان نمونه، پهنه‌بندی حوضه آبریز دریاچه نمک نشان داده است که برای گونه‌هایی نظیر گل محمدی و زعفران، بسیاری از دشت‌ها دارای وضعیت مطلوب یا بسیار مطلوب هستند.

آیا این برنامه فقط گونه‌های مناسب هر استان را معرفی می‌کند یا درباره گیاهانی که بهتر است در برخی مناطق کشت نشوند نیز توصیه‌هایی دارد؟

این برنامه تنها به معرفی گونه‌های مناسب نمی‌پردازد. یکی از رویکردهای اصلی آن، بهینه‌سازی مصرف منابع پایه، به‌ویژه آب است. بنابراین، سند به‌وضوح گونه‌هایی را که برای مناطق خاص از لحاظ اکولوژیک نامناسب هستند یا مصرف آب بالایی دارند، شناسایی و توصیه به جایگزینی یا حذف تدریجی آن‌ها می‌کند.

این رویکرد با تأکید بر گونه‌های بومی که با اقلیم ایران سازگاری بیشتری دارند، می‌تواند به افزایش بهره‌وری آب کمک شایانی کند.

این الگوی کشت چگونه به مدیریت مصرف آب و انتخاب گیاهان سازگار با شرایط اقلیمی کمک می‌کند؟

یکی از مهم‌ترین محورهای این برنامه، مدیریت بهره‌ور منابع آب است. در تدوین الگوی کشت، علاوه بر نیاز آبی گیاهان، به بهره‌وری آب آبی و آب سبز، شرایط اقلیمی، نوع سامانه‌های آبیاری، زمان‌بندی تولید و سازگاری گونه‌ها با شرایط هر منطقه توجه شده است.

هدف این است که گونه‌هایی در هر استان توسعه یابند که ضمن داشتن ارزش اقتصادی مناسب، بیشترین سازگاری را با شرایط اقلیمی و محدودیت منابع آب داشته باشند. این رویکرد علاوه بر کاهش فشار بر منابع آب، به افزایش بهره‌وری تولید و کاهش ریسک ناشی از تغییرات اقلیمی نیز کمک می‌کند.

اجرای این سند در سطح مزرعه چه تغییری برای کشاورزان ایجاد خواهد کرد و آیا سازوکار حمایتی برای تغییر الگوی کشت پیش‌بینی شده است؟

مهم‌ترین اثر اجرای این برنامه برای کشاورزان، افزایش اطمینان در تصمیم‌گیری برای انتخاب محصول و کاهش ریسک تولید است. کشاورزان با استفاده از این الگو می‌توانند گونه‌هایی را انتخاب کنند که با شرایط منطقه، منابع آب، امکانات تولید و ظرفیت بازار سازگاری بیشتری داشته باشند.

البته الگوی کشت زمانی موفق خواهد بود که هم‌زمان با توصیه‌های فنی، سازوکارهای حمایتی نیز تقویت شود. توسعه قراردادهای کشت، تقویت صنایع فرآوری، حمایت از تشکل‌های تولیدی، توسعه نظام ترویج، دسترسی به بذر و نهال استاندارد، تسهیل سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و ایجاد ارتباط مؤثر میان تولیدکنندگان و بازار، از مهم‌ترین پیش‌نیازهای اجرای موفق این برنامه است.

مهم‌ترین دستاورد مورد انتظار از اجرای این برنامه چیست و اولویت نخست در سال ۱۴۰۵ چه خواهد بود؟

مهم‌ترین دستاورد این برنامه، حرکت از تولید پراکنده و مبتنی بر تصمیم‌های مقطعی به سمت یک نظام برنامه‌ریزی‌شده، پایدار و مبتنی بر شواهد علمی است.

انتظار می‌رود اجرای این برنامه موجب افزایش بهره‌وری آب و زمین، توسعه زنجیره ارزش، ارتقای کیفیت مواد اولیه، افزایش درآمد بهره‌برداران، توسعه صنایع فرآوری، کاهش خام‌فروشی و افزایش سهم گیاهان دارویی در اقتصاد کشاورزی کشور شود.

اولویت نخست در سال ۱۴۰۵، استقرار تدریجی برنامه در استان‌ها، آشنایی مدیران و مروجان با محتوای آن، ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی و آغاز پایش اجرای الگوی کشت در مناطق هدف خواهد بود.

برنامه عملیاتی اجرای این الگو در سال ۱۴۰۵ چیست و نخستین اقدامات از چه زمانی آغاز می‌شود؟

برنامه عملیاتی برای سال ۱۴۰۵ تدوین و ابلاغ شده است و نخستین اقدامات اجرایی آن از همین سال آغاز خواهد شد.

محورهای اصلی این برنامه عملیاتی که به‌طور مستقیم با ارزش افزوده و بهره‌وری آب مرتبط است، شامل انتخاب گونه و رقم متناسب با اقلیم هر استان، مدیریت بهره‌ور آب آبی و سبز، توسعه کشاورزی حفاظتی و ارتقای مکانیزاسیون، کاهش ضایعات و تکمیل زنجیره فرآوری و ارزش افزوده محصولات است.

بزرگ‌ترین چالش اجرای این الگو چیست و برای رفع آن چه اقداماتی باید انجام شود؟

مهم‌ترین چالش، هماهنگی میان همه حلقه‌های زنجیره ارزش است. الگوی کشت تنها با ارائه یک سند محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند همراهی کشاورزان، مروجان، مراکز تحقیقاتی، دستگاه‌های اجرایی، صنایع فرآوری، سرمایه‌گذاران و بازار است.

برای موفقیت این برنامه، باید نظام ترویج و آموزش تقویت شود، سامانه‌های پایش و تصمیم‌یار به‌طور مستمر به‌روزرسانی شوند، مشوق‌های اقتصادی برای بهره‌برداران فراهم شود و ارتباط میان تولید، فرآوری و بازار توسعه یابد.

در نهایت، باید به الگوی کشت به‌عنوان یک فرآیند پویا نگاه کرد، نه یک سند ثابت. با تغییر شرایط اقلیمی، منابع آب، فناوری و نیاز بازار، این برنامه نیز باید به‌صورت مستمر بازنگری و به‌روزرسانی شود تا بتواند نقش مؤثر خود را در توسعه پایدار بخش گیاهان دارویی کشور حفظ کند.

کشاورزان چگونه می‌توانند به توصیه‌های اختصاصی استان یا منطقه خود دسترسی پیدا کنند؟

دسترسی کشاورزان به این اطلاعات از چند طریق ممکن خواهد بود.

مراکز خدمات جهاد کشاورزی، اصلی‌ترین کانال انتقال این توصیه‌ها به کشاورزان از طریق سازمان‌های جهاد کشاورزی استان‌ها و مراکز خدمات وابسته به آن‌ها خواهند بود. این برنامه به‌عنوان یک مرجع تخصصی برای دستگاه‌های اجرایی طراحی شده است.

سامانه‌های تصمیم‌یار نیز بر پایه پایش مستمر داده‌های تولید و استفاده از اطلاعات موجود می‌توانند به کشاورزان در تصمیم‌گیری کمک کنند.

همچنین با توجه به اینکه این سند با مسئولیت علمی مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور تدوین شده است، ارتباط با پژوهشگران نیز می‌تواند به‌عنوان یک مسیر تخصصی برای دریافت مشاوره مورد استفاده قرار گیرد.