کد خبر: ۴۷۵۹۶
تاریخ انتشار: ۲۹ مرداد ۱۳۹۶- ۰۹:۲۰
بررسی "الگوی کشت" در گفت‌وگو ایانا با عضو پژوهشكده علوم محیطی دانشگاه شهیدبهشتی
اصلاح الگوی كشت امروزه در بخش كشاورزی ایران به اذعان بسیاری از كارشناسان امری ضروری است. با تشدید ملاحظات زیست محیطی، تغییر الگوهای مصرف، ملاحظات اقلیمی حاكم بر ایران و همچنین مهمتر شدن موضوع رقابت‌پذیری در كشاورزی، بازنگری در الگوی كشت امری ضروری به نظر می‌رسد. در این چارچوب است كه می‌توان از نهاده‌های موجود حداكثر استفاده را برد و كشاورزی دوستدار محیط زیست را گسترش داد.

خبرگزاری كشاورزی ایران (ایانا)- الهام آبایی: اصلاح الگوی كشت امروزه در بخش كشاورزی ایران به اذعان بسیاری از كارشناسان امری ضروری است. با تشدید ملاحظات زیست محیطی، تغییر الگوهای مصرف، ملاحظات اقلیمی حاكم بر ایران و همچنین مهمتر شدن موضوع رقابت‌پذیری در كشاورزی، بازنگری در الگوی كشت امری ضروری به نظر می‌رسد. در این چارچوب است كه می‌توان از نهاده‌های موجود حداكثر استفاده را برد و كشاورزی دوستدار محیط زیست را گسترش داد.

در این زمینه هادی ویسی عضو هیات علمی پژوهشكده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی بر این باور است كه با وجود طیف وسیع دلایل موجود برای اصلاح الگوی كشت، هنوز اتفاق نظری مبنی بر چرایی این اصلاحات وجود ندارد. ویسی همچنین بر این باور است كه به دلیل فقدان این اتفاق نظر، هر جا هم كه اقدامی در راستای اصلاح الگوی كشت صورت گرفته، نتیجه مطلوبی حاصل نشده است. او مشكل اصلی را كه سبب ناكامی اصلاح الگوی كشت می‌شود، دستوری و از بالا به پایین بودن آن می‌داند. ویسی می‌گوید همه می‌دانیم كه این كشاورز است كه باید اصلاح الگوی كشت را اجرایی كند اما در عمل به نظرات او هیچ توجهی نمی‌كنیم. به باور این استاد دانشگاه، برای اصلاح الگوی كشت نیاز به دانش عجیب و فناوری پیچیده‌ای نداریم؛ بلكه كافی است از دانش بومی و تجارب موجود در این زمینه استفاده كنیم. مشروح گفت و گو با دكتر "هادی ویسی" عضو هیات علمی پژوهشكده علوم محیطی دانشگاه شهید بهشتی در ادامه از نظرتان می‌گذرد.

***

در خصوص الگوی کشت حاكم بر كشاورزی ایران، تاكیدات متعددی مبنی بر ضرورت بازنگری مطرح می‌شود. در برخی موارد حتی شاهد هستیم كه الگوی كشت حاكم بر كشور، كشاورزی را غیراقتصادی می‌كند. به طور كلی اگر بخواهیم یک بررسی اجمالی در این زمینه انجام دهیم، الگوی كشت در ایران در قالب چه سازو كاری می‌گنجد و آیا در حال حاضر الگوی كشت مناسبی داریم یا خیر؟

ابتدا در پاسخ به کسانی که می گویند کشاورزی در ایران جنبه اقتصادی ندارد، باید گفت در صورتی که در کشور کشاورزی وجود نداشته باشد، سالانه در حدود 90 میلیارد دلار، یعنی دو برابر درآمد نفتی به واردات محصولات کشاورزی نیاز خواهیم داشت. این مساله موید این حقیقت است که ادعاهای برخی در این رابطه ناشی از کمی نشدن اهمیت كشاورزی برای آن هاست و چنین موضوعی صحت ندارد.

در رابطه با الگوی کشت هم برخلاف برخی از ادعاها در این رابطه كه در حال حاضر الگوی كشت در كشور نداریم، باید گفت الگوی كشت داریم اما با توجه به تغییر شرایط کشور لزوم اصلاح آن بیش از پیش احساس می‌شود. محور اصلی الگوی کشت در حال حاضر کشت تناوبی است؛ بدین معنی که کشاورزان بر اساس عادت و به صورت دوره‌ای اقدام به کشت محصولات می‌کنند. اما مهم در رابطه با اصلاح الگوی کشت این است که با توجه به شرایط عدم اطمینان و تغییراتی که در محیط ما وجود دارد، باید به سمت الگوهای کشت غیر دوره‌‌ای حرکت كنیم.

بنابراین، اصلاح الگوی كشت اجتناب‌ناپذیر است. در این زمینه باید اصلاحات با چه رویكرد و در نظر گرفتن چه ملاحظاتی دنبال شود؟

به طور كلی اگر کشاورزی را به عنوان یک شیوه زندگی و شیوه تعامل با طبیعت در نظر بگیریم، کشاورزان کشور به صورت سنتی در هر منطقه از کشور، برای مثال شمال‌غرب با آب‌و‌هوای خنک و یا مناطق جنوبی با آب‌و‌هوای گرم، اقدام به توسعه الگوی کشاورزی خاصی کرده و به این ترتیب امنیت غذایی خود را تامین می‌كنند. امروز لزوم تغییر در الگوی کشت نه فقط به خاطر تغییر در شرایط اقلیمی، که به خاطر مطابقت بیشتر با بازارهای جهانی که ما با آن مواجه هستیم، احساس می‌شود.

به طور كلی الگوی کشت، الگویی است که باعث ایجاد مزیت رقابتی پایدار می‌شود، با سیاست‌های کلان کشور و همچنین دانش و استعدادهای بومی منطقه همخوانی دارد و اصول اکولوژیک در آن رعایت می‌شود. اما امروز با مراجعه به الگوی كشت، متوجه می‌شویم که اکثر مولفه‌های این تعریف تغییر یافته‌ است. در حال حاضر جنس تعاملات با جهان تغییر كرده، سیاست‌های کلان کشور هم عوض شده و موضوعاتی همچون خودکفایی مطرح شده است. در این میان، با تعهدات کشور به جامعه بین‌المللی از قبیل کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای هم مواجه هستیم. علاوه بر آن، مباحث بسیار مهمی در رابطه با مسایل اقلیمی از جمله وضعیت ذخایر آب در کشور و نیز مسائل ریزگردها مطرح است. اگر این مسایل را در کنار تغییراتی که به صورت کلی در پتانسیل‌های مناطق صورت گرفته است قرار دهیم، به این نتیجه خواهیم رسید که الگوهای کشت امروز ما نیازمند دانش‌های جدیدی هستند که با دانش بومی تلفیق شده باشند تا الگوهای جدیدی متناسب با شرایط جدید ایجاد شود.

البته برای اصلاح الگوی کشت نیاز نیست حتما از تکنولوژی‌های بسیار مدرن استفاده شود و یا ابداع جدیدی صورت گیرد. توصیه می‌كنم الگوهای موفقی را که در سطح کشور شاهد آن بودیم مطالعه و آن ها را نظام‌مند كنیم. این الگوها به این دلیل كه دانش بومی كشاورز را با خود به همراه و با شرایط كشور مطابقت دارد، مطمئنا مزیت رقابتی را هم رقم خواهد زد. بنابراین بهتر است سیاست‌گزاران با توجه به تجارب خوبی كه در كشور اتفاق افتاده است، از الگوهای بومی استفاده كنند و نیازی نیست كه حتما از الگوهای كشورهای خارجی هم در این خصوص استفاده كنیم.

اصلاح الگوی كشت گرچه در قالب بخش كشاورزی می‌گنجد اما شاید بتوان گفت به دلیل استراتژیك و حساس بودن آن، نهادها و سازمان‌های متعددی در این زمینه دخیل خواهند بود. اگر از این زاویه به ماجرا نگاه كنیم، در این زمینه در حال حاضر چه مشكلات و موانعی وجود دارد؟

اصلاح الگوی کشت از آن دست اصلاحاتی است كه با ضرورت‌هایی در حوزه سیاستگزاری كلان در هم آمیخته است. در برنامه‌های مربوط به اصلاح الگوی کشت، مشکل اول دستوری و از بالا به پایین بودن آن است. نكته تاسف‌برانگیز ماجرا این است كه همه می‌دانیم که در نهایت این کشاورز است که باید برنامه‌های تدوین شده را اجرا کند؛ ولی در تدوین برنامه‌ها از نظرات آنان استفاده‌ای نمی‌شود.

مشکل بعدی در زمینه اصلاح الگوی کشت این است که متاسفانه هنوز اتفاق نظر کلی مبنی بر این که چرا باید الگوی کشت اصلاح شود، وجود ندارد. در مقطعی به خاطر مقابله با تحریم‌ها، خود کفایی دلیل اصلی اصلاح الگوی کشت بود. به جز این مورد، بحث کمبود منابع آبی که به اذعان کارشناسان به امنیت ملی کشور گره خورده است، می‌تواند دلیل دیگری باشد. دلیل مهم دیگر برای اصلاح الگوی كشت این است كه خاك در معرض فرسایش قرار دارد. با این که هر کدام از این موارد می‌تواند دلیلی بر ضرورت اصلاح الگوی کشت باشد، هنوز جمع‌بندی جامعی در خصوص ضرورت اصلاح الگوی کشت وجود ندارد.

برای مثال، در صورتی‌که دلیل اصلی اصلاح الگوی کشت این باشد که بخش کشاورزی با وجود کمبود منابع آب نقش خود را در امنیت غذایی و اقتصاد کشور ایفا کند، بحث شناسایی حوزه‌های آبخیز و آمایش سرزمین ضرورت خواهد یافت. در این‌صورت، الگوی کشت بر اساس میزان آب و ظرفیت خاکی که هر منطقه در اختیار دارد، تقاضای ملی و فراملی محصولات و در نهایت میزان سرمایه مورد نیاز هم از بُعد نیروی انسانی و هم از بُعد تجهیزات و امکانات مورد نیاز تعیین می‌شود. بنابراین اولین و اصلی‌ترین سوال در مورد اصلاح الگوی كشت كه باید به پاسخ خوبی در مورد آن برسیم، ضرورت و چرایی این امر است و مراحل بعدی متعاقب فلسفه اصلاح الگوی كشت، ایجاد خواهد شد.

یكی از موضوعات مهمی كه در قالب اصلاح الگوی كشت می‌توان به آن پرداخت مساله خودكفایی است. آیا در این چارچوب می‌توان با در نظر گرفتن جنبه‌های زیست محیطی، الگوی كشتی را اتخاذ كرد كه محصولاتی که کشور در آنها دارای مزیت رقابتی هست تولید و حتی صادر شود، اما محصولاتی که هزینه‌بر بوده و صرفه اقتصادی ندارند، وارد شوند؟

با توجه به این كه موضوع خودكفایی در قالب سیاست‌های کلان کشور و سیاست‌های اقتصاد مقاومتی گنجانده شده، اصل موضوع که کشور باید پتانسیل خودکفایی داشته باشد، کاملا پذیرفته شده است. با این حال شرایط اقلیمی و وضعیت خاک و منابع آبی کشور اجازه خودکفایی در همه محصولات را نمی‌دهد. تجارب قبلی هم تاییدكننده این مطلب است که برای مثال انتخاب 20 محصول و تاکید بر خودکفایی در همه آن ها نه مطلوب و نه موفقیت‌آمیز است. روش بهتر اتخاذ رویکرد تعاملی و توجه به تقاضا در منطقه است که نمونه‌هایی از حرکت به این سمت در تعامل با کشورهایی از قبیل روسیه و قطر دیده می‌شود.

نمونه‌های متعددی در این زمینه وجود دارد كه کشاورزی در کشور با توجه به پتانسیل‌های هر منطقه و با در نظرگفتن بازار داخل و خارج در حال حرکت به سمت ایجاد مزیت رقابتی پایدار است. به عنوان نمونه امروزه زعفران فقط در خراسان کشت نمی‌شود؛ بلکه در کرمانشاه و دماوند هم کشاورزان مشغول کشت آن هستند. همچنین کشاورزان در استان کرمان به جای نخل‌ها و مرکبات خشک شده، به کشت سیر روی آورده‌اند. کشاورزان اسکو با در نظرگرفتن شوری زمین و کمبود آب، پسته و کلزا را جایگزین محصولات سنتی خود كرده‌اند. کشت توت فرنگی نیز اکنون در جای جای کردستان مشهود است که باعث بهبود شرایط اقتصادی منطقه، تغییر کاربری اراضی و همچنین حفاظت از خاک منطقه شده است.

همه موارد یادشده نشان‌دهنده این است که کشاورزان با قواعد رقابت و بازار آشنایی دارند. فقط کافیست سیاستگزاری‌هایی که عمدتا نقش تسهیل‌گر دارند، اتفاق بیفتد و از روش‌های نوین تولیدی استفاده کنیم تا مزیت رقابتی پایدار را در تمامی محصولات داشته باشیم.

كشاورزی محور اصلی فعالیت روستاییان است و بخش عمده اقتصاد روستا حول محور كشاورزی می چرخد. با قبول چنین جایگاهی برای بخش كشاورزی در اقتصاد روستا، بازنگری در اصلاح الگوی کشت چه تاثیری در اقتصاد كشاورزی خواهد داشت؟

به طور قطع، تغییر و اصلاح الگوی کشت می‌تواند اثرات بسیار مطلوبی در توسعه مناطق روستایی داشته باشد. در حال حاضر در مناطق روستایی کرمان، کردستان، تهران، آذربایجان و... اثرات این تغییر الگوی كشت كه كشاورزان به صورت خودكار دنبال كرده‌اند، به وضوح نمایان است. در صورتی که اصلاح الگوی کشت به درستی صورت گیرد و از دانش غنی کشاورزان بومی در آن استفاده شود، باعث دل‌گرم شدن کشاورزان و رستاییان می‌شود و زنجیره‌ای از تغییرات مثبت را به همراه خواهد داشت. البته باید توجه داشته باشیم كه در تغییرات الگوی كشت باید كشاورزان هم دخالت داده شوند و دانش بومی آن ها در آن مد نظر قرار گیرد.

اما موضوع مهم دیگری که لازم است مورد توجه قرار گیرد، این است که در سال‌های اخیر و همزمان با افزایش موج شهرنشینی و مهاجرت از روستاها به شهرها، قشر جدیدی از کشاورزان به وجود آمده است که برخلاف کشاورزان سنتی که ساکن روستاها بودند، این کشاورزان در شهرها سکونت دارند. اما متاسفانه كشاورزان شهرنشین هنوز در وزارت جهاد كشاورزی به رسمیت شناخته نشده‌اند. این قشر از کشاورزان نیازهای متفاوتی با کشاورزان روستایی دارند که باید مورد توجه قرار گیرد. به عنوان نمونه، سیاست‌های كلان و مزیت‌های رقابتی در مورد كشاورزانی كه در شهر زندگی می‌كنند، بیشتر دخیل است. اگر وزارت جهاد كشاورزی به این موضوع توجه كند، شاید لازم باشد كه موضوع فشرده‌سازی پایدار را دنبال كند و گلخانه‌هایی را كه مبتنی بر كشاورزی پایدار اداره می‌شوند، ساماندهی كند.

جایگاه اصول زیست محیطی در اصلاح الگوی كشت چیست و چگونه می‌توان در چارچوب اصلاح الگوی كشت كشاورزی پایدار و دوستدار محیط زیست را دنبال كرد؟

در خصوص اصلاح الگوی کشت، در کنار ایجاد مزیت رقابتی، رعایت اصول اکولوژیکی و زیست‌محیطی برای دستیابی به پایداری از محورهای اصلی است. زمانی که صحبت از کشاورزی پایدار می‌شود، مباحث مربوط به تنوع زیستی مطرح می‌شود؛ به این معنی که تنوع زیستی کشاورزی باید بالا باشد تا سیستم تبدیل به یک سیستم خود کنترل شود تا همه چرخه‌های اکولوژیکی در آن وجود داشته باشد.

در کشاورزی پایدار معمولا توصیه می‌شود كه به منظور حفظ خودکنترلی سیستم، گیاهان چند ساله کاشته شود، کشت مخلوط انجام شود و کشاورزی جنگل‌زدایی صورت گیرد. در حوزه كشاورزی پایدار اعتقاد داریم كه اكوسیستم‌ها خودشان را كنترل می‌كنند و آنچه ما باید انجام دهیم این است كه از طریق متنوع كردن كشت‌ها زمینه را فراهم كنیم.

همچنین، استفاده از نهاده‌های بیولوژیکی و اکولوژیکی روش دیگری است که به ایجاد کشاورزی پایدار کمک می‌كند. در حوزه كشاورزی پایدار، یك بخش بسیار مهم بحث سلامت مصرف‌کننده است. بر این اساس، رویكرد اصلی این است كه سلامت مصرف کننده در گرو سلامت اکوسیستم است. به همین دلیل است که در کشاورزی پایدار، یك چشم‌انداز مطرح است و نه فقط یک زمین کشاورزی. چشم‌اندازی که در آن هم جنگل معنی دارد، هم مرتع مهم است، هم زمین کشاورزی، و هم رودخانه‌ای که از کنار زمین می‌گذرد. بر این اساس است كه كشاورزی پایدار به تنوع اكوسیستمی، تنوع گونه‌ای و تناوب كشت توجه می‌كند. با این توضیح، اصلاح الگوی كشت هم باید در همین چارچوب صورت گیرد و از دریچه كشاورزی پایدار چنین اصلاحاتی انجام شود.

یكی از مهمترین مسائل در فعالیت‌های بخش كشاورزی بهره‌وری است كه می‌تواند قدرت رقابت در سطح منطقه و حتی بازار را به كشاورز بدهد. بر این اساس، اصلاح الگوی كشت چگونه می‌تواند به ارتقای بهره‌وری كمك كند؟

بهره‌وری به صورت کلی به دو عامل شامل میزان هزینه‌هایی که برای تولید مصرف می‌شود و همچنین میزان محصول تولیدی وابسته است. به عبارت بهتر، هر چه نسبت محصول تولیدی به هزینه‌های مصرف شده بیشتر باشد، بهره‌وری بالاتر است. در کشور ما متاسفانه بهره‌وری در همه صنایع نسبتا پایین و این مساله به ویژه در بخش کشاورزی کاملا مشهود است. در این خصوص سازمان جهاد کشاورزی برنامه‌هایی تدوین و حرکت‌هایی را شروع كرده است که هرچند این حرکت‌ها دیر شروع شده و در مراحل اولیه است، اما در مجموع کلیت آن را می‌توان مثبت ارزیابی کرد؛ هرچند در رابطه با همین برنامه‌ها نیز، نبود جامعیت و یكپارچگی به چشم می‌خورد.

پایین بودن بهره‌وری در کشاورزی عمدتا از پایین بودن مهارت‌های کشاورزان ناشی می‌شود که باعث شده کشاورزی در اکثر مناطق همچنان به شیوه سنتی و منسوخ قدیمی ادامه پیدا کند. در مواردی هم که جهاد کشاوزری سعی در ارتقای دانش کشاورزان كرده، به دلیل نبود تفکر سیستمی و کلی‌نگر، نتایج مطلوبی به دست نیامده است. برای مثال وزارت جهاد کشاورزی تجهیزات در اختیار کشاورزان قرار می‌دهد، اما نحوه درست استفاده از آن‌ها را آموزش نمی‌دهد. رقم کشت به کشاورزان اعلام می‌شود، اما الگوی مناسب کشت به آن‌ها گفته نمی‌شود. چنین مواردی باعث می‌شود كه در نهایت همان روش سنتی کشاورزی به کار گرفته شود. علاوه بر موارد یادشده، در کشور ما تولیدکننده با مصرف‌کننده ارتباط بسیار کمی دارد که این موضوع باعث می‌شود این دو سر طیف از نیازها و علایق هم بی‌خبر باشند که خود به صورت بالقوه باعث کاهش بهره‌وری می‌شود.

همراه با اصلاح الگوی كشت شاید بهتر باشد تا برای ارتقای بهره‌وری دولت به صورت جدی‎‌تری وارد این حوزه شود و بیشتر نقش تسهیل‌گر داشته باشد و تنها به نقش جهت‌دهنده اکتفا نکند. در این صورت، با استفاده درست از نهاده‌ها، رعایت اصول اکولوژیک و همچنین آمایش سرزمین، بهره‌وری ارتقا خواهد یافت. در این میان پتانسیل بسیار زیاد منابع انسانی و فارغ‌التحصیلان رشته کشاورزی که متاسفانه مورد بی‌توجهی قرار گرفته‌اند، می‌توانند نقش بسیار موثری در تبدیل کشاورزی سنتی به کشاورزی دانش‌بنیان داشته باشند.

نکته مهم دیگر در رابطه با بهره‌وری، لزوم توجه به بهره‌وری چندبعدی است. بدین معنی که بهره‌وری باید نه تنها در مزرعه، بلکه در تمامی زنجیره تولید تا مصرف و در سرتاسر بازار اتفاق بیفتد تا از میزان تلفات کاسته شود و میزان آب و نهاده‌های مصرفی به ازای محصول مصرفی نهایی کاهش یابد.

در حوزه بهره‌وری یكی از نقدهایی كه به كشاورزی ایران وارد می‌شود، چندپارچگی زمین‌ها است به این معنا كه در بسیاری از موارد به دلیل ابعاد کوچک زمین نمی‌توانیم در بخش كشاورزی از تكنولوژی و سرمایه‌گذاری استفاده كنیم. در چنین شرایطی اگر اصلاح الگوی کشت را با توجه به ابعاد زمین‌های كشاورزی ایران دنبال كنیم، در صورتی‌که بخواهیم به مزیت تولید به مقیاس دست پیدا کنیم، آیا نیاز هست که نسبت به یکپارچه‌سازی زمین‌های کشاورزی اقدام كنیم؟

یکپارچه‌سازی سیاستی است که در بعضی از کشورها جواب داده است و در کشور ما نیز در برخی اوقات، مورد توجه قرار گرفته است. در رابطه با این‌که چرا در کشور ما یکپارچه سازی صورت نگرفته، نظرات مختلفی از جمله مسائل قومی و قبیله‌ای مطرح شده كه بخشی از واقعیت است. اما از نظر من اصلی‌ترین دلیل عدم یکپارچگی‌ در کشور ما این است كه كشاورزی در ایران فعالیتی هوشمند به اقلیم بوده است. كشاورزی ایران از دیرباز هوشمند به اقلیم بوده است. برای مثال در ایران بن‌کوه‌های مختلف با قطعات مختلفی داریم که هر قطعه دارای کیفیت متفاوت بوده و برای هدف خاصی مناسب است. بعضی برای کشت آبی، بعضی برای شالیزاز و یا گندم و... مناسب است كه در این میان، سیاست اصلی حفظ امنیت غذایی بوده است.

اگر فقط به دنبال افزایش بهره‌وری در كشور باشیم، یعنی تولید بیشتر با نهاده كمتر، باید مزیت رقابتی و صادرات تسهیل شود و در چنین چارچوبی شاید یكپارچه‌سازی جوابگو باشد. اما تا جایی كه من اطلاع دارم سیاست این نیست كه كشاورزی را مانند صنعت ببینیم. امنیت غذایی هم برای ما بسیار مهم و حیاتی است. بنابراین در چنین چارچوبی احتمالا یکپارچه‌سازی روش مناسب و مطلوبی نباشد. در همین زمینه، پیشنهاد می‌شود به جای یکپارچه‌سازی، تکنولوژی‌هایی تولید استفاده شود که متناسب با شرایط و ابعاد زمین‌های کشاورزی کشور بهره‌وری را هم افزایش دهد.

در كنار اقداماتی كه دولت در زمینه اصلاح الگوی كشت باید دنبال كند، سازوكار كنترل قیمتی در محصولات كشاورزی باید چگونه باشد تا خروجی كار، رونق اقتصادی كسب و كار كشاورزی برای روستاییان باشد؟

قیمت‌گذاری در تمام دنیا به عنوان یکی از ابزارهای مهم دولت‌ها برای تنظیم بازارها است و به طور کلی نمی‌توان آن را رد کرد. اما این سیاستگزاری‌ها در برخی مواقع به ضرر کشاورزان تمام می‌شود. برای مثال در مورد محصولاتی که مزیت رقابتی تولید آن ها در کشور کم است، سیاست‌های قیمتی باعث کاهش حاشیه سود کشاورزان می‌شود. البته در این میان گاهی دولت هم متضرر می‌شود. برای مثال در زمینه چای شاهد بودیم كه دولت چای را خریداری و در انبارها نگه‌داری می‌کند، در حالی که در فروش آن‌ها به مشکل بر می‌خورد و علاوه بر هدررفت منابع آبی کشور، منابع ریالی نیز تلف می‌شود.

بنابراین اگر سیاستگزاری قیمتی با دقت و بررسی تمام جوانب صورت نگیرد، هم كشاورز آسیب می‌بیند و هم دولت كه این موضوع در حقیقت یك نقطه منفی برای سیاست‌گزاران است. به جای تمرکز بر قیمت‌گذاری محصولات، شاید بهتر است دولت بر روی توسعه بازارها تمرکز کند. در این صورت، تولید‌کنندگان و همچنین افرادی که به فرآوری محصولات می‌پردازند، به فکر افزایش بهره‌وری و استفاده از تکنولوژی‌های نوین هم خواهند افتاد.

ارسال به دوستان
نسخه چاپی
عناوین مرتبط
نام:
ایمیل:
* نظر:
آخرین اخبار