Iranian Agriculture News Agency

تاریخچه پرورش پسته در ایران

«قم»، قدیمی‌ترین منطقه‌ای است که درختان پسته به آن وارد شدند

در ایران عصر ساسانی، پسته در زمره کالاهای مهمی قرار گرفت که به چین صادر می شد. در این دوره از تاریخ، پسته به عنوان خوراکی‌ای مطبوع و به شکل بریان یا بوداده به کار می‌رفت. همچنین در برخی شیرینی‌ها از بادام، پسته و گردو استفاده می شد.

هخامنشیان نخستین پسته‌کاران ایران

سابقه صادرات پسته به سایر نقاط جهان به عنوان یکی از اقلام مهم صادرات غیرنفتی ایران به دوهزار و پانصد سال پیش می‌رسد. هخامنشیان اولین کسانی بودند که در دوران باستان، این میوه بومی ایرانی را در قلمرو خود پرورش ‌دانند و بعدها نیز آن را به کشورهای همجوار صادر کردند.

نام پسته

به گفته «برتولد لوفر» ایران شناس آمریکایی که کتابی درباره ایران در سال 1926 منتشر کرده است پسته از ادوار باستان در زندگی ایرانیان حائز اهمیت فراوانی بوده و لفظ پسته در زبان‌های یونانی، لاتین و سایر زبان‌های اروپایی از نام پسته ایرانی گرفته شده است. نام این درخت در پارسی قدیم پیستاکا و در پارسی میانه یا پهلوی، پیستاک بوده است که در فارسی متاخر پسته تلفظ شده است.

قدمت رویش پسته در ایران

قدمت رویش پسته در سرزمین ایران به سه تا چهار هزار سال پیش می‌رسد و در دایره المعارف بریتانیکا و برهان قاطع نیز، ایران به عنوان خاستگاه بومی پسته معرفی شده است. آن طور که منابع و مستندات تاریخی روایت می کنند، این محصول، بومی نواحی سغد و خراسان است که تا زمان هخامنشیان سایر ملل از آن اطلاعی نداشته‌اند. پروفسور گیرشمن در کتاب «ایران از آغاز تا اسلام» به این نکته اشاره می کند که اولین درختان پسته، نخستین بار در عصر هخامنشیان از ایران به حلب برده شده‌اند.

«محمد حسن ابریشمی» مولف کتاب «پسته ایرانی» که جایزه کتاب سال 1373 را از آن خود کرده است درباره مبداء رویش پسته می‌گوید: «سرزمینی که بعدها پارت‌ و سپس خراسان نام گرفت، رویشگاه اصلی و اولیه درختان پسته است. حد غربی دامنه رویش این درختان تا نواحی نیشابور و حد شرقی آن تا نواحی بلخ و در دو سوی جیحون بوده است. مستندات نشان می‌دهد که درختان پسته در عصر هخامنشیان خودرو بوده و اهلی نشده بودند و به جز محدوه فوق‌الذکر، درخت پسته در هیچ جا وجود نداشته است. بنابراین از دوران باستان، پسته صادراتی ایران منحصرا از قلمرو فوق صادر می‌شده است.» او مستند تاریخی اظهارات گیرشمن درباره انتقال پسته به حلب یا نواحی ساحلی مدیترانه را نمی‌داند، با این حال می‌گوید: «اگر هم هخامنشیان، پسته را به آن نواحی برده‌اند، این پسته محصول سرزمین پارت بوده که در قلمرو آنها قرار داشته و به عنوان یک خوراکی مطبوع و نیروبخش مصرف می‌شده است.»

در ایران عصر ساسانی، پسته در زمره کالاهای مهمی قرار گرفت که به چین صادر می‌شد. در این دوره از تاریخ، پسته به عنوان خوراکی‌ای مطبوع و به شکل بریان یا بوداده به کار می‌رفت. همچنین در برخی شیرینی‌ها از بادام، پسته و گردو استفاده می شد. شیرینی‌هایی که بعدا در زبان عربی لوزینه و جوزینه نامیده شدند. متنی از دوره ساسانی به زبان پهلوی به‌جای مانده که در آن به پسته گرگانی که در آن روزگار شهرتی داشته اشاره شده است.

«قم»، قدیمی‌ترین منطقه‌ کشت درختان پسته

در «بندهش» که متنی به زبان پهلوی ساسانی است فهرستی طولانی از انواع میوه‌ها ارائه شده که بر حسب موضوعات خاصی طبقه بندی شده اند. مثلا میوه‌ها را بر حسب اینکه کدام قسمت آن خوراکی باشد تفکیک کرده که پسته با انواعی از میوه ها از این قرار طبقه‌بندی شده است: «.....دیگر گونه آن است که درون را شاید خوردن و برون را نشاید خوردن مانند گردو و بادام، انار و نارگیل و فندق و شاه بلوط و درخت گرگانی که پسته نیز خوانند.»

ابریشمی، معتقد است که پرورش درختان پسته در نواحی غربی خراسان انجام می‌شده است. به نظر او انتقال درختان پسته به سایر نواحی پسته‌خیز ایران و سایر مناطق جهان بعد از ظهور اسلام و فتح ایران به دست مسلمانان صورت گرفته است که در این میان شهر «قم» قدیمی‌ترین منطقه‌ای است که درختان پسته به آن جا وارد شده و سابقه کاشت پسته در آن به نیمه قرن اول هجری قمری می‌رسد.

گونه های پسته

امروزه گونه‌های متنوعی از پسته در جهان کشت می‌شود. از گونه های جنس Pistacia (تنها) P.vera (پسته اهلی)  P.khinjuk (چاتلانقوش، کسور، گلخونک یا خنجک) و P.mutic (بنه) در ایران تولید می‌شود. چاتلانقوش و بنه پایه‌های مناسبی برای پیوند درختان پسته اهلی به شمار می‌روند.

P.vera  در بین گونه‌های فوق، تنها درختی است که به صورت اهلی درآمده و نوع وحشی آن نیز در جنگل‍‌های سرخس واقع در منطقه مرزی شمال شرقی کشور یافت می ‍شود.

خواص پسته

پسته گرم و خشک است و برای افراد گرم مزاج مضر است. به عنوان متعادل کننده آن از سکنجبین نام برده شده است. علاوه بر آن بسیار مقوی و دارای ویتامین های ب یک، ب دو، ویتامین pp ، ویتامین E است.

پسته املاح معدنی هم دارد و در تقویت قوای جسمی وجنسی و سلول‌های مغزی موثر است، به اضافه اینکه در پسته مقدار قابل توجهی آهن وجود دارد و با داشتن مواد دیگری چون پتاسیم ، منیزیوم تامین کننده احتیاجات بدن و خون است.

صادرات

پسته به عنوان یک محصول استراتژیک جایگاه خاصی میان تولیدات ایرانی داراست و پس از فرش یکی از مهم‌ترین اقلام صادرات غیرنفتی کشور است. درشرایط کنونی حدود 55 درصد از تولید و بیش از 60 درصد از صادرات جهانی پسته در اختیار کشور ما بوده و درآمد ارزی حاصل از صادرات پسته به بیش از 400 میلیون دلار در سال بالغ می‌شود.

انتهای پیام

دیدگاه تان را بنویسید